Lưng gù, lưng thẳng

Hơn năm trời loay hoay với thủ tục đầu tư dự án đốt rác phát điện cho TP HCM, tôi và Takeshi đành từ bỏ.

Sáu năm trước, khi tham gia trình bày tại hội thảo về biến đổi khí hậu ở TP HCM, tôi gặp Takeshi - đại diện phát triển dự án cho tập đoàn hàng đầu thế giới của Nhật Bản về đốt rác phát điện. Đã vài tháng qua, anh và cộng sự thúc đẩy đầu tư một dự án xử lý rác thân thiện môi trường cho Thành phố và vẫn loay hoay ở khâu thủ tục đề xuất đầu tư. Sau vài lần trao đổi, Takeshi đề nghị tập đoàn mời tôi làm tư vấn độc lập phát triển dự án. Tôi đồng ý vì muốn tham gia hiện thực hóa dự án ý nghĩa này cho Việt Nam.

Đốt rác phát điện là lĩnh vực vừa chịu sự quản lý của ngành môi trường, vừa chịu sự quản lý của ngành năng lượng. Để có địa điểm và được cấp rác đầu vào, doanh nghiệp phải làm việc với Sở Tài nguyên và Môi trường. Để bán điện lên lưới, chúng tôi phải làm việc với Sở Công thương và Tập đoàn Điện lực EVN. Tiếp đó, chúng tôi phải làm việc với Sở Kế hoạch và Đầu tư về hồ sơ đề xuất đầu tư. Sở Tài nguyên Môi trường sau đó lại phụ trách thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường. Chưa hết, dự án có thể bị yêu cầu thẩm định công nghệ bởi Sở Khoa học Công nghệ. Tiếp đó, dù quy hoạch điện của TP HCM đã cho phép xây nhà máy đốt rác phát điện, chúng tôi cũng phải có xác nhận bằng văn bản của Sở Công thương rằng dự án đề xuất là phù hợp quy hoạch. Đó là chưa kể nhà đầu tư có thể phải làm việc với cấp bộ về những vấn đề ngoài thẩm quyền của Thành phố.

Nghe tôi liệt kê thủ tục như trên, Takeshi dụi mắt bảo rằng anh "thấy choáng váng". Tôi bảo thà cho anh biết trước khó khăn còn hơn để bị động. Y như rằng, suốt gần một năm, tôi và nhóm của anh miệt mài đi từ sở này đến cơ quan khác, liên tục gởi văn bản, họp, ghi biên bản, rồi lặp lại cái vòng ấy. Tôi khâm phục người Nhật có tính kiên nhẫn và cẩn thận. Mọi diễn biến cuộc họp đều được Takeshi ghi lại chi tiết rồi nhờ đối tác xem lại đã đúng ý chưa trước khi gửi báo cáo cấp trên.

"Mình cứ lòng vòng mãi thế này chẳng đi đến đâu", tôi nói với Takeshi khi cả hai đang ngồi ăn tối. Anh cười buồn: "Tôi biết, nhưng trách nhiệm tôi phải làm. Đã có vài người khuyên tôi nên chạy chỗ này chỗ nọ, nhưng đạo đức nghề nghiệp và sự liêm chính của công ty không cho phép làm việc đó". Anh hỏi, con đường chúng tôi đang đi có gì sai không. Tôi xin lỗi Takeshi. "Con đường anh đi không có gì sai, nhưng nó không dẫn tới đích. Cá nhân tôi tự thấy xấu hổ vì điều đó", tôi bảo.

Vài tháng sau, Tập đoàn gọi Takeshi quay về Tokyo, bỏ lại đằng sau ước mơ tốt đẹp về một công trình biểu tượng môi trường cho sự hợp tác Việt Nam - Nhật Bản.

Có bao nhiêu người nước ngoài chân chính như Takeshi đã từng bó tay với thủ tục đầu tư nghiêm túc theo con đường liêm chính tại Việt Nam? Tôi tin con số ấy không hề nhỏ. Nói cho đúng, chúng tôi cũng gặp nhiều công chức rất gương mẫu và sẵn sàng trợ giúp nhà đầu tư. Tuy vậy, trong một ma trận bị giằng co bởi nhiều thứ không thể gọi tên, chúng tôi đã không đủ nhẫn nại.

Trong vài năm công tác tại một quỹ đầu tư ở Việt Nam, tôi từng tiếp xúc rất nhiều những người mang dự án đến mời gọi hợp tác. Gọi là dự án cho oai, nhưng thật ra cái mà họ có nhiều lắm là tờ giấy phép đầu tư. Đội ngũ chuyên môn kỹ thuật không có, kinh nghiệm không có, và quan trọng nhất, nguồn vốn đầu tư không có. Cái duy nhất họ có là quan hệ. Ý nghĩa của "đầu tư" trong quan niệm của nhiều người, chỉ là "đầu tư quan hệ".

Ví dụ mới đây về đầu tư quan hệ là Công ty Hoa Tháng Năm được giao 5.000 m2 đất vàng chỉ sau 4 tháng thành lập, dù hoàn toàn không có kinh nghiệm, năng lực và chưa thực hiện bất kỳ dự án bất động sản nào trước đó. Ví dụ khác là lỗ hổng lớn về cơ chế "xin-cho" trong phát triển năng lượng. Nhiều nhà đầu tư yếu kém về năng lực vẫn giành được những dự án năng lượng tái tạo quy mô lớn, rồi nhanh chóng sang tay cho nhà đầu tư ngoại kiếm lời. Gần đây là thông tin liên quan đến dự án điện gió Biển Cổ Thạch có vốn đầu tư lên tới 4,4 tỷ USD của Công ty HLP Invest ở Bình Thuận mà Thủ tướng đang giao Bộ Công Thương làm rõ.

Tôi thử gõ từ khóa "chạy dự án", gần 52 triệu kết quả, bằng khoảng một nửa số dân Việt Nam. Nhiều ý kiến xếp nó vào nhóm "văn hóa chạy". Trên đường chạy đó, khi không thể tiếp đích trực tiếp, người ta phải dùng đường vòng. Các vụ mua bán, sáp nhập dự án điện mặt trời đã vận hành vừa qua chính là kiểu đi tắt đó. Hàng chục năm làm việc trong lĩnh vực năng lượng và môi trường, tôi thấy không phải nhà đầu tư nào cũng muốn đầu tư trực tiếp và tham gia phát triển dự án ngay từ đầu. Song điều đáng nói là nhiều người muốn đầu tư một cách chính trực thì không thể, như Takeshi.

Người lần không ra, kẻ ăn không hết. Trong khi những nhà đầu tư quốc tế có tiềm lực tài chính và kinh nghiệm đầy mình quay cuồng tìm dự án để đầu tư tại Việt Nam thì lại có nhiều người đang nắm hàng loạt dự án chỉ để sang tay kiếm lời. Những cơ hội đầu tư bị bỏ lỡ, thị trường trở nên méo mó, và hình ảnh về một môi trường đầu tư cởi mở tại Việt Nam chắc chắn bị ảnh hưởng ít nhiều. Chưa kể, thị trường ngầm đầu cơ dự án còn có thể cản trở quy hoạch hạ tầng. Nhà nước bị thất thu, người dân tiếp tục bị trả giá cao cho nhiều dịch vụ hạ tầng, trong khi tiền âm thầm chảy vào túi những kẻ mua - bán quan hệ.

Thủ tướng vừa quyết định lập tổ công tác đặc biệt và đề án thu hút FDI để đón dòng vốn toàn cầu sau đại dịch. Một số ý kiến hồ hởi và hy vọng, nhưng có lẽ sự khấp khởi hơi vội vàng. Bởi thu hút đầu tư không phải câu chuyện "vụ mùa" mà là một chiến lược đường dài, cần nhiều công sức và nghiêm cẩn. Điều đầu tiên có thể làm ngay, đã được nói trong nhiều năm, là xóa bỏ hoàn toàn cơ chế xin-cho trong đầu tư dự án; đồng thời cương quyết áp dụng cơ chế đấu thầu cạnh tranh công khai khi tuyển nhà đầu tư. Dĩ nhiên, cơ chế đấu thầu đó minh bạch theo các chuẩn mực tốt nhất mà thế giới đang làm, không phải kiểu đấu thầu "chân gỗ", "sân sau", hay "trúng thầu bất ngờ".

Đấu thầu cạnh tranh đã được quốc tế chứng minh là công cụ hữu hiệu để giảm giá điện. Cơ quan Năng lượng tái tạo Quốc tế (IRENA) cho biết, đấu thầu tuyển chọn nhà đầu tư đã được hơn 100 quốc gia áp dụng, nhưng Việt Nam vẫn trong số ít quốc gia thúc đẩy đầu tư năng lượng tái tạo song chưa áp dụng cơ chế này. Hệ quả, Việt Nam đang mua điện mặt trời và điện gió với giá hơn gấp hai lần giá mà nhiều nước đang mua. Mới tháng trước, Ấn Độ chọn được nhà đầu tư điện mặt trời chỉ với giá chưa đến 760 Đồng/kWh, so với giá mua của Việt Nam là 1.644 Đồng/kWh.

Đấu thầu tuyển chọn nhà đầu tư tại Việt Nam chỉ mới được áp dụng thử nghiệm bước đầu trong vài năm qua và vừa được điều chỉnh bằng Nghị định số 25/2020/NĐ-CP ngày 28/2/2020. Tuy vậy, cơ chế này nếu áp dụng rộng rãi cho mọi dự án hạ tầng và không chỉ giới hạn chủ yếu cho phương thức đầu tư đối tác công tư (PPP) và vài loại dự án khác như hiện nay thì mới phát huy được hiệu quả.

Một khi cơ chế xin-cho còn tồn tại dưới nhiều hình thức và ngày càng "tinh tế" hơn, hy vọng về việc hết tham nhũng, hối lộ, chạy dự án hay đầu cơ dự án vẫn là đề tài thời sự trên nghị trường Quốc hội mỗi năm hai lần. Một bị cáo trong vụ án nâng điểm thi ở Hòa Bình mới nói: "Ai cũng gù, mình thẳng lưng sẽ thành khuyết tật". Câu nói thật này không chỉ đúng với môi trường giáo dục.

Nguyễn Đăng Anh Thi

Chuyên gia Năng lượng và Môi trường

Một số nguyên tắc khi mua cổ phiếu

1. Đừng mua cổ phiếu giá rẻ. Hãy tránh những hàng hoá “phế thải”. 2. Hãy mua những cổ phiếu có lợi nhuận trên cổ phần (EPS) tăng đều trong 3 năm gần nhất, mỗi năm ít nhất là 25%, và lợi tức trong năm tới tiếp tục cao hơn ít nhất 25%. Đa số cổ phiếu tăng tiến cũng phải có tỉ lệ vòng vay vốn hàng năm cao hơn ít nhất là 20% so với EPS. 3. Đảm bảo cổ tức tăng mạnh trong 2 hoặc 3 quý gần nhất. Hãy tìm kiếm những tỉ lệ tăng trưởng ít nhất là 25%-30%. Trong giai đoạn thị trường tăng trưởng, hãy tìm những tỉ lệ tăng trưởng EPS từ 40%-500% (càng cao càng tốt ). 4. Tìm những công ty có tỉ lệ tăng trưởng doanh số cao dần trong 3 quý gần nhất hoặc danh số quý gần nhất tăng ít nhất 25%. 5. Mua cổ phiếu có lợi suất trên vốn cổ phần (ROE) từ 17% trở lên. Những công ty tốt nhất sẽ có lợi suất từ 25% – 50%. 6. Đảm bảo lợi nhuận sau thuế của quý gần nhất tăng lên và gần đạt mức số dư sau thuế cao nhất trong lich sử của cổ phiếu đó. 7. Đa số cổ phiếu phải nằm trong 5 hoặc 6 phân khúc công nghiệp dẫn đầu. 8. Đừng mua cổ phiếu dựa trên cổ tức hoặc tỉ số P/E. Hãy mua vì nó là công ty số 1 trong lĩnh vực của nó về mặt tăng trưởng lợi tức và doanh số, ROE, số dư lợi tức, và tính ưu việt của sản phẩm. 9. Quy mô vốn không thành vấn đề, nhưng đa số cổ phiếu của bạn phải được giao dịch với khối lượng bình quân hàng ngày từ vài trăm nghìn cổ phần trở lên. 10. Học cách đọc biểu đồ và nhận ra những nền tảng thích hợp và điểm mua đúng. Sử dụng cả biểu đồ ngày lẫn biểu đồ tuần để nâng cao khả năng lựa chọn cổ phiếu và xác định thời gian của bạn. Mua cổ phiếu khi chúng vừa đột phá khỏi nền tảng vững chắc với khối lượng giao dịch tăng ít nhất 50% so với mức bình quân hàng ngày. 11. Hãy mua cân đối tăng, chứ đừng cân đối giảm, và cắt bỏ mọi cổ phiếu thua lỗ khi nó xuống thấp hơn giá mua 7 hoặc 8%, tuyệt đối không có ngoại lệ. 12. Hãy lập cho mình những quy tắc khi nào cần bán ra để xác định lúc bán. 13. Đảm bảo cổ phiếu của bạn được ít nhất một hoặc hai quỹ tốt nhất mua vào trong quý vừa rồi. Bạn cũng sẽ muốn cổ phiếu của mình có số lượng tổ chức bảo trợ tăng lên trong vài quý gần đây. 14. Công ty phải có một sản phẩm hoặc một dịch vụ tuyệt vời bán rất chạy. Nó cũng phải có một thị phần rộng rãi để bán sản phẩm và có cơ hội tiếp tục nâng cao doanh số trong tương lai. 15. Thị trường chung phải nằm trong xu hướng tăng. 16. Tránh đa dạng hoá quá mức hoặc phân phối vốn bất hợp lí. 17. Ban lãnh đạo công ty phải sở hữu cổ phiếu của công ty đó. 18. Tìm kiếm những công ty mới mẻ, mới nổi lên gần đây thay vì đầu tư vào các công ty lớn, nặng nề, trì trệ. 19. Hãy quên đi niềm kiêu hãnh và cái tôi của bạn; thị trường chứng khoán không biết và không cần biết bạn đang nghĩ gì. Cho dù bạn khôn ngoan đến mức nào thì thị trường luôn khôn ngoan hơn bạn. Chỉ số IQ hay trình độ học vấn cao không đảm bảo bạn sẽ thành công trên thị trường chứng khoán. Cái tôi của bạn sẽ khiến bạn trả giá rất đắt. Đừng chống lại thị trường, và đừng chứng minh rằng bạn đúng – thị trường sai. 20. Hãy tìm hiểu thật nhiều về các công ty mà bạn đang sở hữu hoặc dự định mua và rút ra câu chuyện của chúng. 21. Tìm hiểu những công ty đang mua thêm cổ phiếu quỹ. Tìm hiểu kỹ ban lãnh đạo của công ty đó. 22. Đừng bao giờ mua cổ phiếu tại đáy hoặc trên thị trường giảm giá và đừng bao giờ mua ”cân đối giảm ”